Μνημεία και Μουσεία της Ελλάδας (πρόταση)

Η πρόταση που υποβλήθηκε από τους Π. Χαρατζόπουλο, Γ. Καρλόπουλο και Β. Γεωργίου για το «Διαγωνισμό ιδεών - Ενιαία εικόνα και ταυτότητα για τα μνημεία και μουσεία της Ελλάδος» που προκηρύχθηκε το Δεκέμβριο 2011 από το Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων.

Η πρόκληση
Η παγκόσμια σημασία, το μεγάλο χρονολογικό εύρος, η πολυμορφικότητα και οι επιρροές της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, μάς κατεύθυναν να αναζητήσουμε έναν συγκερασμό όλων αυτών των ιστορικών αναφορών με έναν γενικότερο τρόπο. Θα έπρεπε δηλαδή, να επιλεγούν τα στοιχεία εκείνα που θα αναδείξουν αυτόν τον πλούτο, χωρίς να επιβάλλουν και να ταυτιστούν με κάποια χρονική περιόδο ή αισθητική προσέγγιση.

H σκέψη (εικ. 1, 2, 3)
Εστιάσαμε στην τυπογραφία, θελήσαμε δηλαδή να αποδώσουμε τυπογραφικά, εκφραστικά –και διαισθητικά για το κοινό– το εύρος, την εξέλιξη, τον πλούτο και τη πολυμορφικότητα της πολιτισμικής μας κληρονομιάς μέσω των σχημάτων των γραμμάτων, που και τα ίδια αποτελούν τους κατ’εξοχήν «φορείς» του πολιτισμού.
Παράδειγμα: Θ=Αρχαϊκές μορφές, Ι=Κίονας - συμβολισμός, Μ=Ρωμαϊκή μνημειακή επιγραφοποιία, Ω=Uncials - Αρχή πεζογράμματης γραφής, Ε=Χριστιανική και εκκλησιαστική παραδοση, Y=Αναγέννηση - εποχή της τυπογραφίας, Ο=Μοντέρνα κινήματα.

Η πρόταση (εικ. 4)
Βασίζεται σε δύο στοιχεία: στο σήμα, που αποτελεί ένα σύγχρονο σύμβολο χωροθέτησης (ένδειξη του «εδώ»), και στο λογότυπο που αποδίδει τυπογραφικά την πολιτισμική εξέλιξη του τόπου μας. Ο συνδυασμός τους προβάλλει με σύγχρονο τρόπο την οπτική ταυτότητα των Μνημείων και των Μουσείων της Ελλάδας δημιουργώντας ένα αρμονικό σύνολο.

Οπτικές διορθώσεις (ΕΛΛΑΔΑΣ - ΕΛΛΑΔΟΣ) (εικ. 5)
Για την αποφυγή της επαναλαμβανόμενης τριγωνικής διάταξης των γραμμάτων Λ,Λ,Α,Δ,Α στον τίτλο «ΕΛΛΑΔΑΣ», επιλέξαμε να χρησιμοποιήσουμε τον παλαιότερο –πλην όμως εξίσου συνηθισμένο– γραμματικό τύπο «ΕΛΛΑΔΟΣ». Αυτή η απόφαση δεν υπονόησε κάτι διαφορετικό, πέρα από την αισθητική ανάγκη να μειωθεί η οξύτητα που αποπνέει οπτικά η επανάληψη 5 τριγώνων. Άλλωστε, ο τίτλος με αυτόν τον τύπο αναγράφηκε και στο εξώφυλλο της προκήρυξης.

Το συνηθισμένο λάθος (ΜΝΗΜΕΙΑ AND ΜΟΥΣΕΙΑ) (εικ. 6)
Αν και δεν είναι ασυνήθιστη στα ελληνικά η χρήση του λατινικού «ampersand» ως συντομογραφία του συμπλεκτικού «και» δεν σημαίνει ότι είναι και σωστό, δεδομένου ότι το «&» αποτελεί συντομογραφία του λατινικού et, αγγλικά and. Αν επιλέγαμε να χρησιμοποιήσουμε το «&» και όχι ολογράφως το «και» στον τίτλο μας, θα γράφαμε στην πραγματικότητα «Μνημεία and Μουσεία», κάτι που θα ήταν φυσικά λάθος. Δεδομένου ότι υπάρχει συντομογραφικό ελληνικό «και», κάτι το οποίο προβλέπεται και στο Unicode (#03D7), σχεδιάστηκε αυτό το σύμβολο προκειμένου να ταιριάζει με τον αντίστοιχο λατινικό τίτλο. (βλ. σχετική αναφορά από επιγραφή Αγίου Όρους).

Η Διαδικασία σχεδιασμού - Τυπογραφία (εικ. 7, 8)
Η γραμματοσειρά που χρησιμοποιήσαμε είναι πρωτότυπη, δεν έχει δηλαδή κυκλοφορήσει στην αγορά και είναι εξέλιξη πειραματικής εργασίας του Claudio Piccinini από το 1996. Σχεδιάστηκε και τροποποιήθηκε ειδικά για την περίσταση, για να υποστηρίξει την πρότασή μας για το ύφος και τα χαρακτηριστικά της οπτικής ταυτότητας των Μνημείων και των Μουσείων της Ελλάδας, που πρέπει να προβάλλουν την ιδιαιτερότητα, τον πλούτο και τη μοναδικότητα της πολιτισμικής κληρονομιάς της χώρας μας. Οι μορφές των γραμμάτων αποτελούνται από διαφορετικά και ετερόκλητα πολιτισμικά στοιχεία που όμως οργανώνονται σε ενιαίο πλαίσιο και αποκτούν πρωτότυπη μορφή. Είναι στην πραγματικότητα ένα υβρίδιο από αρχαϊκά, κλασικά, ρωμαϊκά, βυζαντινά, αναγεννησιακά και μοντέρνα στοιχεία στην προσπάθεια να καταδείξει τo εύρος και την ποικιλία του πολιτισμού που άκμασε στον ελλαδικό χώρο.

Τεχνικά μιλώντας, η πειραματική αυτή γραμματοσειρά είναι τρίπαχη, ώστε να συμπεριλάβει τα κλασικά στοιχεία μιας δίπαχης (ανισόπαχης) γραμματοσειράς με πατούρες, και τα αρχαϊκά ή μοντέρνα στοιχεία μιας μονόπαχης (ισόπαχης) γραμματοσειράς. Το τρίτο πάχος γραμμής απαιτήθηκε ως ενδιάμεσο, προκειμένου να εξισορροπήσει οπτικά αφού αν ακολουθούσε ένα από τα δύο άλλα πάχη, τότε κάποια γράμματα θα φαίνονταν είτε πολύ αδύνατα (λεπτό δίπαχης), είτε πολύ βαριά (χοντρό δίπαχης).
Αφού σχεδιάστηκαν πολλές εναλλακτικές φόρμες και καταλήξαμε στο σχέδιο, αναπτύχθηκε το Bold βάρος. Στη συνέχεια έγιναν μια σειρά ενδιάμεσων βαρών (interpolations) προκειμένου να επιλέξουμε τα επιθυμητά.
Για τις πληροφορίες δευτέρου επιπέδου και τις χιλιομετρικές αποστάσεις πρόταθηκε συνδυαστικά μια ισόπαχη γραμματοσειρά (η ελληνική Gotham ενδεικτικά).

Η Διαδικασία σχεδιασμού - Σήμα (εικ. 9, 10)
Όταν ο σχεδιασμός της γραμματοσειράς είχε ολοκληρωθεί, δουλέψαμε σε μια σειρά από διαφορετικά σύμβολα προκειμένου να καταλήξουμε. Η επιλογή του Μ που αποτελεί το πρώτο γράμμα των λέξεων Μνημεία και Μουσεία, τόσο στα ελληνικά όσο και στα αγγλικά —Μonuments, Μuseums— καθώς επίσης και στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, κάνει το σήμα απλό, εύληπτο και διεθνές.
Χρησιμοποιήθηκε το ανισόπαχο γράμμα Μ της κύριας γραμματοσειράς που είναι κλασικό, εμβληματικό και μνημειακό, αντί για ένα νεωτερικό ισόπαχο. Εγγράφεται σε τετράγωνο σχήμα με στρογγυλεμένες γωνίες. Η κάτω πλευρά σχηματίζει απόληξη βέλους, που παραπέμπει στο «εδώ», σαν ένα τοπόσημο που δηλώνει τη φυσική θέση του Μνημείου ή Μουσείου. Επίσης, έχει άμεση αναφορά στο «placemark» (pin) των χαρτών, πράγμα που το καθιστά αναγνωρίσιμο και κατάλληλο για τις σύγχρονες εφαρμογές και συσκευές της ψηφιακής εποχής.

Η χρήση  (εικ. 11, 12)
Το γεγονός ότι το δίγλωσσο λογότυπο αποτελείται από όχι λιγότερα από 50 γράμματα, ήταν ένα δύσκολο εμπόδιο. Επιλέξαμε τη σύνθεση με κέντρο το σήμα και σε τρεις σειρές εκατέρωθεν το Ελληνικό και Αγγλικό λογότυπο σε ίδιο μέγεθος, και όχι με δευτερεύουσα χρήση της μιας έναντι της άλλης γλώσσας. Η χρήση της εκφραστικής γραμματοσειράς για την ονομασία αρχαιολογικών χώρων και μουσείων, ή σε συνδυασμό με υπάρχοντα λογότυπα ιδιωτικών μουσείων, δίνει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στοιχείο ταυτότητας, το οποία χρησιμοποιείται στη σήμανση και σε προωθητικό υλικό.

Το χρώμα (εικ. 13)
Επιλέχθηκε ένα γαιώδες καφεκόκκινο χρώμα που έχει επικρατήσει διεθνώς για τη σήμανση των μνημείων, των αρχαιολογικών χώρων και των περιοχών πολιτιστικού ενδιαφέροντος ή φυσικού κάλλους. Προκειμένου να ξεφύγει χρωματικά από την απόλυτη ουδέτερότητα του καφέ, αυξήθηκε ελαφρά ο τόνος του κόκκινου. Με αυτόν τον τρόπο η εικόνα δεν επιβάλλεται στο θέμα, λειτουργώντας συνδρομητικά και όχι κυριαρχικά. Επίσης μπορεί να λειτουργήσει και μονόχρωμο σε θετικό-αρνητικό, κάτι που διευκολύνει την κατασκευή της σήμανσης και ταυτόχρονα περιορίζει το κόστος.

Τα εικονογράμματα (εικ. 14, 15)
Τα εικονογράμματα  έχουν αναφορά στο σύστημα Isotype του Otto Neurah, την αφηρημένη ζωγραφική του Γιάννη Μόραλη και τα Ολυμπιακά Εικονογράμματα του Otl Aicher. Στόχος μας υπήρξε η επιτυχημένη αντιστοίχιση των εικονογραμμάτων με τη μορφή των χαρακτήρων που σχεδιάσαμε.

Το σύστημα σήμανσης (εικ. 16, 17, 18)
Η πρόταση για τη σήμανση έγινε με γνώμονα την καλαισθησία και την πρακτικότητα. Βασίζεται σε ένα συνδυαστικό και με αρθρωτή δομή (modular) σύστημα σήμανσης δανέζικης κατασκευής από την εταιρεία Μodulex (θυγατρική της LEGO). Λειτουργεί διακριτικά, χωρίς να επιβάλλεται αισθητικά στο χώρο. Παρέχει απεριόριστες δυνατότητες εναλλακτικών λύσεων, που μπορούν να εφαρμοστούν σε κάθε περίπτωση. Ως προς τα υλικά, η άριστη ποιότητα αλουμινίου και πλαστικών εξασφαλίζουν την αντοχή στο χρόνο και τις κλιματολογικές συνθήκες. Επίσης, θεωρούμε πολύ σημαντικό το θέμα της προστασίας των πινακίδων από το υπαρκτό πρόβλημα των βανδαλισμών. Με την ειδική επίστρωση (προϊόν νανοτεχνολογίας) στην επιφάνεια των πινακίδων, αποτρέπεται η καταστροφή τους από βαφές, sprey, αυτοκόλλητα και άλλες κακόβουλες πράξεις.

Επίλογος (εικ. 19, 20)
Μία απλή ματιά στα γραφικά και τα συστήματα σήμανσης που ισχύουν σήμερα στα ελληνικά μνημεία και μουσεία, αποκαλύπτει μια γραφιστική αναρχία. Σχεδόν ατέλειωτη ποικιλία υλικών, μεγεθών, χρωμάτων, γραμματοσειρών και λογότυπων που χρησιμοποιούνται τυχαία. Σε πρακτικό επίπεδο, πιστεύουμε ότι είναι απαραίτητος ο σχεδιασμός ενός απλού και ορθολογικού συστήματος με τρόπο που θα μπορούσε να γίνει κατανοητός ακόμη και από ανθρώπους με την πιο στοιχειώδη εμπειρία κατασκευής σήμανσης ώστε να μπορεί να ακολουθηθεί σωστά. Με την χρήση μιας μοναδικής γραμματοσειράς, ενός και μόνο χρώματος, συγκεκριμένων συστήματων, μεγεθών και διαγραμμίσεων, αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί.